15 Ocak 1919 günü, ABD'nin Boston kentinde tarihin en sıra dışı endüstriyel facialarından biri yaşandı. Şehrin North End bölgesinde bulunan dev bir pekmez tankı aniden patladı ve milyonlarca litre yoğun şeker şurubu sokaklara yayıldı. Olay, tarihe 'Great Molasses Flood' yani 'Büyük Pekmez Seli' olarak geçti. İlk anda ne olduğunu anlayamayan insanlar, kısa sürede üzerlerine doğru ilerleyen koyu renkli dev dalgayla karşı karşıya kaldı.
Pekmez mi, melas mı?
Her ne kadar olay Türkçe kaynaklarda 'pekmez felaketi' olarak anılsa da tanktan yayılan madde pekmez değil, 'melas' adı verilen endüstriyel bir şuruptu. Ancak melasın, pekmeze olan benzerliği nedeniyle bu olay Türkçe kayıtlarda 'pekmez' olarak geçiyor.
Dev dalga sokaklara yayıldı
Tankın içinde yaklaşık 8,7 milyon litre, yani yaklaşık 12 bin ton pekmez bulunuyordu. Patlamanın ardından oluşan dalganın bazı noktalarda 7-8 metre yüksekliğe ulaştığı ve saatte yaklaşık 56 kilometre hızla ilerlediği aktarıldı. Yoğun kıvamı nedeniyle pekmez yalnızca çarptığı yapıları parçalamakla kalmadı, kaçmaya çalışan insanları da içine çekti.
Patlama sesi herkesi korkuttu
Görgü tanıklarına göre patlama sesi o kadar güçlüydü ki bazı kişiler bunun bir bomba saldırısı ya da deprem olduğunu düşündü. İnsanlar sokaklara çıktığında ise üzerlerine doğru gelen dev bir kahverengi dalgayla karşılaştı. Dönemin anlatımlarında pekmezin 'duvar gibi' ilerlediği ifade edildi.
Atlar ve trenler bile sürüklendi
Felaket sırasında bölgedeki evler, dükkânlar ve demiryolu hatları büyük zarar gördü. Bazı binaların temelleri çökerken, yük trenleri raylarından çıktı. O dönemde sokaklarda kullanılan at arabaları da pekmez dalgasına kapıldı. Görgü tanıkları, insanların ve hayvanların koyu sıvının içinde sürüklendiğini anlattı.
Kurtarma ekipleri ilerlemekte zorlandı
Olay anında sokaklarda bulunan insanlar yapışkan sıvının altında kaldı. Kurtarma ekipleri bölgeye ulaştığında ilerlemekte bile zorlanıyordu çünkü pekmez, soğuk havanın etkisiyle giderek daha yoğun bir hâl alıyordu. Bazı yaralılara ulaşılması saatler sürdü. Bölgeyi temizlemek için itfaiye ekipleri ve gönüllüler günler boyunca çalıştı.
Onlarca kişi yaşamını yitirdi
Faciada 21 kişi yaşamını yitirdi, 150'den fazla kişi yaralandı. Yaralıların bir kısmı çarpmanın etkisiyle, bazılarıysa pekmezin içinde sıkışarak hayatını kaybetti. Dönemin gazeteleri olay yerini 'şeker kokulu bir yıkım alanı' olarak tanımladı.
İhmaller yıllar sonra ortaya çıktı
Yıllar sonra yapılan incelemelerde tankın yeterince sağlam inşa edilmediği ve gerekli güvenlik testlerinden geçirilmeden kullanıldığı ortaya çıktı. Uzmanlara göre yapısal eksiklikler ve tank içinde oluşan basınç artışı, facianın başlıca nedenleri arasında yer aldı.
Bir felaket yasaları değiştirdi
Felaketin ardından açılan davalar, ABD tarihinde önemli hukuk süreçlerinden biri olarak kabul edildi. Şirket, ihmalkârlık nedeniyle tazminat ödemek zorunda kaldı. Büyük Pekmez Felaketi aynı zamanda mühendislik ve yapı denetimi alanlarında daha sıkı kurallar uygulanmasının önünü açtı.
Şeker kokusu yıllarca unutulmadı
Boston sokaklarının temizlenmesi haftalar sürdü. İtfaiye ekipleri ve gönüllüler tonlarca pekmezi kaldırmaya çalıştı. Dönemin anlatımlarına göre şehirde uzun süre tatlı bir şeker kokusu hissediliyordu. Aradan geçen yüz yılı aşkın zamana rağmen olay, tarihin en sıra dışı felaketlerinden biri olarak hafızalarda yer almaya devam ediyor.
