ABD-İran Geriliminde Dört Temel Senaryo: Sırada Ne Var?
İran ve Amerika Birleşik Devletleri arasındaki gerilim, Pakistan'ın ev sahipliğinde gerçekleşen ve sonuçsuz kalan ateşkes görüşmelerinin ardından yeni bir evreye girdi. ABD Başkanı Donald Trump'ın Hürmüz Boğazı'nı ablukaya alma açıklaması, tansiyonu daha da yükseltti. Peki, iki ülke kontrollü bir tırmanışa mı yöneliyor, yoksa kaçınılmaz bir geniş çaplı savaşa mı sürükleniyor? İşte bundan sonra yaşanabileceklere dair dört detaylı olası senaryo.
1. Kırılgan Ateşkes ve "Taktiksel Duraklama" Senaryosu
8 Nisan'da ilan edilen iki haftalık ateşkes, başından beri belirsizliklerle dolu. Tarafların ateşkes şartlarını farklı yorumlaması, anlaşmanın sürdürülebilir bir çerçeveden ziyade "taktiksel bir duraklama" olarak görülmesine neden oluyor. Washington merkezli Foundation for Defense of Democracies'den Behnam Ben Taleblu, "Çatışma başladıktan sonra, bir anlaşmaya varılabilme olasılığı, başından beri sıfıra yakındı" ifadelerini kullanıyor.
İki taraftan siyasilerin çelişen açıklamaları, durumun kırılganlığını artırıyor. İran yetkilileri sürekli "ateşkes ihlali"nden bahsederken, ABD ve İsrail yükümlülükleri daha sınırlı yorumluyor. Müzakere masasına dönüş çabaları sonuç vermezse, bu ateşkes taraflara sadece zaman kazandıran bir araç olarak kalabilir. Bu senaryo, taraflardan birinin mevcut durumdan kazanç sağlamadığı sonucuna varması halinde daha olası hale geliyor.
2. "Gölge Savaş" ve Kontrollü Tırmanış Senaryosu
En olası senaryolardan biri, "kontrollü tırmanış" olarak tanımlanan bir çatışma türüne dönmek. Bu senaryoda, çatışma ne topyekün bir savaşa dönüşüyor ne de askeri eylemler tamamen duruyor. Altyapı tesisleri, askeri hedefler ve ikmal hatlarına yönelik sınırlı saldırılar yaşanabilir. "Vekil aktörlerin" rolü bu ihtimalde daha da önem kazanıyor.
Irak ve Kızıldeniz çevresindeki İran destekli grupların artan eylemleri, çatışmanın coğrafi boyutunu genişletebilir. Uluslararası ilişkiler uzmanı Hamidreza Azizi, "İki taraf da topyekün bir savaşa girmeden, karşı tarafı etkilemek için elindeki seçenekleri değerlendirip, baskı araçlarını kullanmak istiyor" diyor. Ancak tansiyon arttıkça, yanlış hesap tehlikesi de artıyor ve tek bir hata çatışmayı kontrol edilemez boyuta taşıyabilir.
3. Sessiz Diplomasinin Devam Etmesi Senaryosu
Pakistan'daki ilk görüşmeler başarısız olsa da, diplomasi kapıları tamamen kapanmış değil. Pakistan, iki tarafa da mesaj taşıyarak Tahran ve Washington'ı anlaşmaya ikna etmek için çabalarını sürdürüyor. Geleneksel arabulucular olan Katar, Umman, Suudi Arabistan ve Mısır, çatışmanın kontrolden çıkması endişeleriyle daha aktif roller alabilir.
Ancak kilit nokta, taraflar arasındaki temel farkların azaltılması. ABD'nin 15 maddelik teklifi ve İran'ın 10 maddelik karşı önerisi, iki tarafın da uzlaşma yerine kendi çerçevelerini dayatmayı önceliklendirdiğini gösteriyor. Bu nedenle, yeni tur müzakereler mümkün olsa da, kısa vadede kapsamlı bir anlaşma beklemek gerçekçi görünmüyor.
4. Uzun Süreli Deniz Ablukası Senaryosu
ABD Başkanı Trump'ın Hürmüz Boğazı'ndan gemi geçişini engelleyerek İran'a deniz ablukası uygulama açıklaması, ciddi bir strateji değişikliğine işaret ediyor. Bu hamle, İran'ı petrol gelirlerinden mahrum bırakmayı ve Çin'i etkilemeyi amaçlıyor. Behnam Ben Taleblu, "İslam Cumhuriyeti'nin limanlarına yönelik bir deniz ablukası yeterli kaynak tahsis edilirse oldukça etkili olabilir" diyor.
Ancak uzmanlar, bu adımın ABD'ye ciddi maliyetler doğurabileceğine dikkat çekiyor. Amerikan güçlerinin İran'a yaklaşması, onları saldırılara karşı daha savunmasız hale getirebilir. Ayrıca, donanmanın uzun süre konuşlanması maddi yük oluştururken, küresel petrol fiyatlarındaki artışı tetikleyebilir ve Husilerin Babülmendep Boğazı'ndaki trafiği engelleme ihtimalini artırabilir.
Yapısal İstikrarsızlık: Bölgedeki Yeni Düzen
Tüm bu senaryolardan ortaya çıkan tablo, bölgenin savaş ve barış arasındaki sınırın her zamankinden daha bulanık olduğu yeni bir aşamaya girdiğini gösteriyor. Pakistan görüşmelerinin başarısızlığı ne diplomasinin sonu ne de geniş çaplı bir savaşın kesin başlangıcı anlamına geliyor. Hamidreza Azizi, "İki taraf da bu çatışmanın sona ermesini istese de, kısa vadede bu pek olası görünmüyor" yorumunu yapıyor.
Mevcut ortamda, taktiksel kararlar ve sahadaki en ufak gelişmeler bile krizin gidişatını orantısız şekilde etkileyebiliyor. Bu durum, birçok uzmanı bölgedeki durumu "yapısal istikrarsızlık" olarak adlandırmaya itiyor. İran ve ABD, savaş ve müzakerelerin eş zamanlı ilerlediği bir evreye girmiş durumda; iki taraf da askeri araçlara başvurmaya devam ederken, diplomatik kanalları kısmen açık tutuyor.
