Orta Doğu: Medeniyetler Beşiği ve Krizler Coğrafyası
Elif Yıldız Yüce, tarihçi ve araştırmacı kimliğiyle Orta Doğu'nun bitmeyen krizlerini ve değişen siyasi dengelerini ele alıyor. İnsanlığın şafağından günümüze kadar büyük güçlerin uğruna savaştığı bu coğrafya, cazibesi kadar bedelinin de ağır olduğu bir bölge olarak öne çıkıyor. Hem medeniyetlerin beşiği hem de hesaplaşmaların merkezi olan Orta Doğu, sınırlarının cetvelle çizildiği ancak acıların hiçbir haritaya sığmadığı bir alanı temsil ediyor.
Tarih, coğrafya, siyaset ve diplomasinin iç içe geçtiği bu efsunlu bölge, küresel güçlerin yalnızca yönetmek istedikleri değil aynı zamanda kontrol altında tutmak için mücadele ettikleri bir saha haline gelmiş durumda. Hiçbir zaman sadece bölge ülkelerinin kaderiyle sınırlı kalmayan bu coğrafya, küresel sistem içerisinde en hassas kırılma noktalarından biri olarak varlığını sürdürüyor.
İran: Orta Doğu'nun Stratejik Kalbi
Orta Doğu'nun tam kalbinde yer alan İran, resmî dili Farsça olan bu kadim ülke, sadece jeopolitik konumuyla değil tarihsel derinliğiyle de büyük öneme sahip. Peki İran'ı bu kadar önemli kılan unsurlar nelerdir ve bu ülkeyi anlamak neden bu kadar kritik bir önem taşıyor?
Mıknatıs Etkisi: Jeopolitik Konumun Belirleyiciliği
İran'ı anlamak için öncelikle onun coğrafyasına bakmak gerekiyor. Hazar Denizi, Basra Körfezi ve Hürmüz Boğazı ile çevrili olması, bu ülkeyi doğal bir stratejik noktaya taşımış durumda. Türkistan, Kafkasya ve Orta Doğu'nun kesişme noktasında bulunmasının yanı sıra, önemli ticaret güzergâhları ve enerji hatları üzerinde yer alması da İran'ın önemini artırıyor.
Bu stratejik konum, devamlı bir kuşatılma hissi yaratırken aynı zamanda derin güvenlik kaygılarını da beraberinde getiriyor. İran, krizlerin dışında kalan bir ülke olmadığı gibi, krizlerin yönünün bazen kendisine çevrildiği aktif bir aktör konumunda bulunuyor. Küresel güçleri cezbeden coğrafi özellikleri bir mıknatıs etkisi yaratırken, İran'da bitmek bilmeyen bir beka refleksini de tetikliyor.
Pers Satrancı mı Devrim Muhafızlığı mı?
İran'ın dış politikasında Stratejik Derinlik kavramı önemli bir yer tutuyor. Bu kavram, özünde ülke topraklarının çok ötesinde bir savunma arzusuna dayanıyor. Ahamenişler'den Sasaniler'e, Safeviler'den günümüz İran İslam Cumhuriyeti'ne kadar uzanan süreçte, devlet fikri ve merkezî otorite güçlü bir şekilde korunmaya çalışılmış.
1979 İslam Devrimi, siyasi hafızada bir kopuştan ziyade yeni bir ideolojinin ortaya çıkışını temsil ediyor. Tam da bu noktada, Lübnan'dan Yemen'e uzanan ve Şii Hilali olarak adlandırılan ideoloji, Tahran'ın nüfuz alanının temel motivasyonunu oluşturmuş durumda.
Çok Kutuplu Dünyada İran'ın Konumu
Çok kutuplu dünya düzeni tartışmaları sürerken İran, Batı merkezli sisteme mesafeli bir duruş sergilese de bugün sistem dışında kalmamayı amaçlıyor. Rusya ve Çin ile geliştirilen siyasi ilişkiler, İran'a ekonomik ve diplomatik manevra alanı açarken, nükleer program da bir silahlanma yarışının ötesinde egemenlik ve caydırıcılık aracı olarak okunuyor.
İran açısından bu durum, varlık veya yokluk meselesinden çok pazarlık gücünün bir parçası olarak yorumlanıyor. Ancak Şii Hilali olarak adlandırılan genişleme arzusunun bedeli, İran'a gittikçe daha maliyetli olmaya başlamış durumda.
Tahran: Bölgesel Kaderin Eşiğinde mi?
Orta Doğu'yu anlamak isteyen herkes için İran'ı doğru okumak bir tercih değil, zorunluluk haline geliyor. Bu cazibeli ama acımasız coğrafyada İran, kadim bir geçmişe sahip olmanın gururunu yaşarken, devrim sonrası gelen rejimin siyasi maliyetini de omuzlarında taşımaya devam ediyor.
Siyasi ambargolar altında dünyanın en büyük doğal gaz ve petrol yataklarına sahip ülkelerden biri olması her ne kadar bir dayanak sağlasa da, nükleer müzakerelerin belirsizliği, ekonomik yaptırımların toplum üzerindeki yıkıcı etkisi ve bölgesel nüfuz rekabetleri İran'ı büyük bir yol ayrımına getirmiş durumda.
Gelecek Senaryoları ve Bölgesel Etkiler
İran'ı yalnızca yaptırımlar, protestolar ya da nükleer başlıklar üzerinden okumak büyük resmi kaçırmak anlamına geliyor. Bugün ideolojileri ve yaptırımları arasında sıkışmış olan İran, direnme ve hayatta kalma arasında bir denge kurmaya çalışıyor.
Geleceğin, bu ağır bedelleri bir tarafa bırakıp masaya oturanların mı olacağı yoksa eski hesaplaşmaların gölgesinde mi kalacağı sorusu belirsizliğini koruyor. Müzakere masasına oturması kaçınılmaz görünse de bu soruların cevabı netlik kazanmış değil.
Belirsizlikler içerisinde olmasına rağmen, İran'da yaşanacak her bir gelişme Türkiye başta olmak üzere bölgesel istikrarın seyrini kuşkusuz değiştirecek ve Orta Doğu'nun geleceğini şekillendirecektir.
