Çölyak Hastalığı: Glutenin Tetiklediği Otoimmün Sorun
Toplumun yaklaşık yüzde 1'ini etkilediği düşünülen çölyak hastalığı, buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda bulunan gluten proteinine karşı bağışıklık sisteminin anormal tepkisi sonucu ortaya çıkan kronik bir hastalıktır. Yalnızca bağırsakları değil, tüm vücudu etkileyebilen bu otoimmün durum, farklı ve bazen hiç belirti vermeden ilerleyebilir.
Sessiz Çölyak: Belirtisiz İlerleyen Vakalar
Belirti vermeden ilerleyebilen çölyak hastalığı, "sessiz çölyak" olarak da bilinmektedir. Uzmanlara göre, her bir belirti gösteren vaka için yaklaşık yedi belirtisiz vaka bulunabilir. Bu nedenle, farkındalığın artırılması ve risk gruplarının düzenli olarak taranması büyük önem taşımaktadır.
Çölyak Hastalığının Belirtileri ve Etkileri
Hastalığın belirtileri kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. Yetişkin hastaların yaklaşık üçte birinde kronik ishal görülürken, hastalık yalnızca sindirim sistemiyle sınırlı değildir. Sık görülen belirtiler arasında şunlar yer alır:
- Kilo kaybı ve karında şişkinlik
- Kronik ishal veya kabızlık
- Yorgunluk ve halsizlik
- Açıklanamayan demir eksikliği anemisi
- Kemik ve eklem ağrıları
- Depresyon veya anksiyete
- Ellerde ve ayaklarda uyuşma
- Kadınlarda adet düzensizliği
Çölyak hastalığında, ince bağırsağın iç yüzeyinde bulunan ve besin emilimini sağlayan villus adlı yapılar zarar görür. Villusların düzleşmesi sonucu bağırsak görevini tam olarak yerine getiremez ve besinlerin sindirimi ile emilimi bozulur. Özellikle demir ve folik asit gibi kan yapımında önemli olan maddelerin emilimi azalır, bu da kansızlığa yol açabilir.
Çocuklarda Çölyak Hastalığı
Küçük çocuklarda en dikkat çekici bulgu büyüme geriliğidir. Gluten içeren ek gıdalara geçildikten haftalar ya da aylar sonra kilo alımı yavaşlar ve boy uzaması geride kalır. Çocuklarda görülebilecek diğer belirtiler şunlardır:
- Uzun süren ishal
- Karın şişliği ve kusma
- İştahsızlık
- Kas ve kemik zayıflığı
Daha büyük çocuklarda ise boy kısalığı, ergenlikte gecikme, diş problemleri, karaciğer fonksiyon bozuklukları ve demir eksikliği anemisi ön planda olabilir.
Hastalığın Nedenleri ve Türleri
Çölyak hastalığının ortaya çıkmasında üç temel faktör rol oynar: bağışıklık sistemi sorunları, genetik yatkınlık ve çevresel faktörler. Hastalık, tipik (klasik) çölyak, potansiyel çölyak, sessiz çölyak ve non-çölyak gluten hassasiyeti olmak üzere farklı türlerde görülebilir.
Tanı ve Tedavi Süreci
Tanı süreci serolojik testler, genetik testler ve endoskopi ile biyopsi gibi aşamalardan oluşur. Kesin tanı, biyopsi ile konur ve ardından ömür boyu sürecek glutensiz diyet başlatılır. Çölyak hastalığının tek etkili tedavisi, ömür boyu glutensiz beslenmedir.
Glutensiz Diyetin Önemi
Glutensiz diyet uygulanırken buğday, arpa ve çavdar tamamen çıkarılmalı, paketli ürünlerin içerik etiketleri dikkatle okunmalıdır. İşlenmiş gıdalarda gizli gluten olabileceği unutulmamalı ve çapraz bulaşmaya karşı dikkat edilmelidir. Diyet süreci mutlaka bir uzman ve diyetisyen kontrolünde yürütülmelidir, çünkü bazı hastalarda zamanla laktoz intoleransı gibi ek sorunlar gelişebilir.
Görülme Sıklığı ve Risk Grupları
Dünya genelinde toplumun yaklaşık yüzde 0,5–1'inin çölyak hastası olduğu düşünülmektedir. Ülkemizde yapılan çalışmalarda sıklık yüzde 0,3–1 arasında bulunmuştur. Bazı risk gruplarında hastalık daha sık görülür:
- Tip 1 diyabet hastaları
- Otoimmün tiroid hastalıkları olanlar
- Down sendromlu bireyler
- Birinci derece akrabasında çölyak olanlar
Bu kişilerin düzenli aralıklarla taranması önerilmektedir. Çölyak hastalığı yalnızca bir sindirim sistemi hastalığı değil, tüm vücudu etkileyebilen otoimmün bir durumdur. Erken tanı ve doğru beslenme ile hastalar sağlıklı ve kaliteli bir yaşam sürdürebilirler.
