Nuri Paşa'nın 77. Vefat Yıldönümünde Anma
Azerbaycan'ın başkenti Bakü'yü Ermeni çeteleri ve Bolşevik birliklerinden kurtaran Nuri Paşa (Killigil), 2 Mart 1949'daki vefatının üzerinden 77 yıl geçmesine rağmen hatırası hem Türkiye'de hem de Azerbaycan'da yaşatılmaya devam ediyor. 28 yaşında ordu komutanı olarak tarihe geçen bu önemli şahsiyet, askeri başarılarının yanı sıra savunma sanayisine yaptığı katkılarla da biliniyor.
Genç Yaşta Komutanlık ve Bakü'nün Kurtuluşu
1890 yılında Manastır'da dünyaya gelen Nuri Paşa, ilk ve orta öğrenimini bu şehirde tamamladıktan sonra 1909'da Manastır Harbiyesi'nden üsteğmen rütbesiyle mezun oldu. Balkanlar'da çeşitli görevlerde bulunan ve Trablusgarp Savaşı'na katılan Paşa, Birinci Dünya Savaşı sırasında Trablusgarp ve Bingazi'de İngiliz, İtalyan ve Fransız kuvvetlerine karşı mücadele etti.
Harbiye Nazırı Enver Paşa'nın talimatıyla, 1918 yılında henüz 28 yaşındayken 12 bin kişilik Kafkas İslam Ordusu'nun komutanlığına getirildi. Bu ordu, Azerbaycan ve Dağıstan'ın Osmanlı Devleti'nden yardım istemesi üzerine kurulmuştu.
Bakü Fatihi Olarak Tarihe Geçti
Kafkas İslam Ordusu, ilerleyişi sırasında Göyçay, Salyan, Ağsu ve Kürdemir'i Bolşevik birlikleri ile Ermeni çetelerinden temizledikten sonra, 15 Eylül 1918'de Bakü'yü kurtararak büyük bir zafer elde etti. Bu mücadelede 1130 şehit veren ordu, Azerbaycan halkı tarafından büyük bir coşkuyla karşılandı.
Nuri Paşa, Bakü'de Tezepir Camisi'nde minbere çıkarak halka hitap etti ve bu minber bugün hala "Nuri Paşa minberi" olarak anılıyor. Gence'de kaldığı ev ise müze olarak ziyaret edilebiliyor, bu da Paşa'nın bölgedeki kalıcı etkisini gösteriyor.
Savunma Sanayisinde Öncü Rol
Mondros Mütarekesi'nin ardından Bakü'den ayrılmak zorunda kalan ve İngilizler tarafından tutuklanan Nuri Paşa, 1921'de Berlin'e giderek çiniciliği öğrendi. 1924'te İstanbul'a dönüp Kütahya Çinicilik Anonim Şirketi'ni kuran Paşa, daha sonra savaş sanayisine yöneldi.
Sütlüce'de fabrika satın alarak silah ve cephane üretimine başlayan Nuri Paşa, Türkiye'nin ilk 9 milimetre çapındaki silahı olan "Nuri tabancası"nın seri üretimini gerçekleştirdi. Ayrıca top, havan, uçaksavar mermileri ve uçak bombaları imal ederek, özel sektör eliyle yerli harp sanayisinin gelişmesine önemli katkılar sağladı.
Filistin Desteği ve Tartışmalı Ölümü
Nuri Paşa, Arap-İsrail Savaşı sırasında Arap ordularına ve Filistin halkına destek verdi. İsrail'in kuruluşunun ardından da Arap direnişçiler için silah üretimini sürdürdü. Ancak, 2 Mart 1949'da Sütlüce'deki fabrikasında meydana gelen büyük bir patlamada hayatını kaybetti.
Bu patlamanın nedeni, aradan geçen onlarca yıla rağmen tam olarak aydınlatılamadı. Bazı çevreler olayı bir kaza olarak değerlendirirken, diğerleri İsrail istihbaratı tarafından düzenlenen bir suikast olduğunu iddia ediyor.
Nuri Paşa'nın Mirası
Nuri Killigil, sadece askeri başarılarıyla değil, savunma sanayisine yaptığı yenilikçi katkılarla da Türk tarihinde önemli bir yer edindi. Bakü'nün kurtuluşundaki rolü, onu Azerbaycan'da "Bakü Fatihi" olarak anılmasını sağlarken, Türkiye'de de savunma sanayisinin öncü isimlerinden biri olarak hatırlanmasına neden oldu. Vefatının 77. yılında, bu çok yönlü şahsiyetin hayatı ve başarıları bir kez daha gündeme geliyor.
