Osmanlı İmparatorluğu'nda vakfiyeler, İslam'dan kaynaklanan birer merhamet ve iyilik hamlesi olarak önemli bir yer tutar. Sivil inisiyatifin, devletin yükünün bir kısmını yüklenme erdemi olan bu kurumlar, özellikle Osmanlılar döneminde büyük hizmetler ifa etmişlerdir. Sultanların eşleri veya valideleri tarafından yönetilen bu vakfiyeler, İslam'ın tevhid şuuruna uygun olarak hiçbir ayrım gözetmeksizin tüm ümmetin yarasını sarmıştır.
Vakfiyelerin Temel Özellikleri
İslam'da vakfiye, kişinin veya kurumun kendisine ait varlıkları insanların hizmetine bilabedel, yani maddi bir karşılık beklemeden adaması işidir. Gaye, Allah'ın rızasını kazanmak ve halkın yarasını sarmaktır. Vakfiyeler, aç, ilaçsız, gariban ve yetim insanları kucaklamayı, hizmet ve iyiliği belli zümrelere değil her mazluma ulaştırmayı hedefler. Hatta hayvanlara yem, su ve tedavi sağlayan vakfiyeler bile kurulmuştur.
Vakfiyelerin en önemli özelliği, şartlı vakfiyelerde vakfeden kişinin belirlediği amaca uygun kullanılmasıdır. Bu şarta aykırı hareket edildiğinde dini ve vicdani sorumluluk devreye girer. Örneğin, aşevi olarak bağışlanan bir yer başka bir hizmet için kullanılamaz. Ancak uzun zaman geçer ve vakfiye konusu uygulanamaz hale gelirse, vakfedilen mal vakfiyeye aykırı olmayan bir metaya dönüştürülebilir.
Vakfiyelerin Hizmet Alanları
Bazı vakfiyeler camilerde tefsir, hadis gibi dini ilimlerin öğretilmesine adanmıştır. Bazıları Buhari ve Şifa-i Şerif okuturken, bazıları çocuklara Kur'an-ı Kerim ezberletir ve eğitimlerine katkı sağlardı. Bekârları evlendiren, yetim ve fakir kızlara çeyiz hazırlayan vakfiyeler de vardı. Hayvanlara su, yem ve tedavi hizmeti sunanların yanı sıra erzak dağıtan, borçluların borcunu ödeyen ve kalkmayan cenazeleri kaldıran vakfiyeler mevcuttu. Terk edilmiş çocukları sahiplenip büyüten, yolda kalanlara ve iflas edenlere maddi yardım eden, borçtan dolayı hapse girenlerin borcunu kapatan vakfiyeler de bulunuyordu. Kısacası, vakfiyeler sudan giysiye kadar her türlü ihtiyacı karşılayan kuruluşlardı.
Osmanlı'da Kadın Sultanların Vakfiyeleri
Tespitlere göre Osmanlı'da 26 bin vakıf kurulmuş olup bunların 1400'ü kadınlara aittir. Bu, oldukça gurur verici bir sayıdır. Sultanların anne, eş, kız evlatları ve hatta gelinleri bu işe öncülük etmiştir. İşte bu kadın sultanların bazı vakfiyeleri ve hizmet hedefleri:
Nurbanu Valide Sultan
Atik Valide Sultan Camii ve imareti kurmuş, medreseler ve hamamlar inşa ettirerek garibanlara adamıştır.
Mahpeyker Kösem Valide Sultan
Yeni Cami'nin yapımını başlatmış, Üsküdar Çinili Camii'ni ve Anadolu Kavağı Camii'ni inşa ettirmiştir. Yetim kızları evlendirme hamlesi başlatmış, hadis eğitimi verdirmiş ve yüzlerce hayır işi yapmıştır.
Hatice Turhan Sultan
Yeni Cami'nin inşaatını tamamlamış, Ramazan ayında iftar ile sahur arasında bazı çeşmelerden bal şerbeti akıtmıştır. Ballar Rize'de özel hazırlanır ve payitahta getirilirdi.
Pertevniyal Valide Sultan
İstanbul Aksaray'da Valide Sultan Camii'ni ve Vedud Camii'ni inşa ettirmiş, kütüphaneler kurdurmuş, kitap temin ettirmiş, okullar açtırmış ve öğrenci harcamalarına yardım etmiştir.
Mihrimah Sultan
Kanuni Sultan Süleyman'ın kızı olan Mihrimah Sultan, hacılara su ulaşımını sağlamak için kemerler yaptırmıştır. Taif'ten Arafat'a kadar su kaynakları temin edip hacılara ulaştırmıştır. Bu kemerlerin bir kısmı hâlâ ayaktadır. Mihrimah Sultan'ın 50 bin altın harcadığı ve bu tamirat işlerini Mimar Sinan'a yaptırdığı bilinmektedir.
Bezmiâlem Valide Sultan
Birçok külliye ve cami yaptırmış, Dolmabahçe'deki Valide Sultan Camii onun vakfiyesidir. Şam'dan tatlı suyu hacılara getirtmiş, hizmetkârları koruyup kollamıştır. Adıyla maruf Bezmiâlem Hastanesi'ni kurdurmuştur.
Elbette kadın sultanların kurdukları vakfiyeler sadece bunlarla sınırlı değildir. Hürrem Sultan Vakfı, Melike Hatun Vakfı, Emetullah Valide Sultan Vakfı, Mihrişah Valide Sultan Vakfı ve daha yüzlercesi sayılabilir. Bu sayı diğer kadın vakıflarıyla birlikte 1400'e ulaşmıştır.
Vakfiyelerin Önemi
Vakfiyeler, defteri, sistemi, kuruluş amaçları, şartnamesi, gelir ve gideriyle hassas terazide tutulan önemli hayır merkezleriydi. Bencil değillerdi; hiçbir kimse bu hizmetlerden alıkonmazdı. Sadece gelene değil, gelemeyene de giderlerdi. Yetim çocukları evlendirdikleri gibi her sabah ekmek dağıtan, çorba ikram eden vakıflar bile vardı. Vakfiyeler, Allah'a bağlılığın bir yansımasıydı; özünü Hz. Peygamber'in Medine'ye vakfettiği arazilerden ve Hz. Osman'ın vakfettiği kuyulardan alırdı. Hz. Ebubekir ve diğer sahabeler bu işte öncülük etmiştir.
