Liverpool'da Unutulan Osmanlı Şehitliği 170 Yıl Sonra Gün Yüzüne Çıktı
Kırım Savaşı'nın (1853-1856) ardından Osmanlı Donanması'nın modernizasyonu kapsamında önemli bir adım atıldı. Rusların Sinop baskınında 12 gemiyi yok etmesinin ardından, elde kalan gemilerin buharlı gemiye dönüştürülmesi planlandı. Bu çerçevede, dönemin en büyük fırkateynlerinden 164 metrelik Geyvanı Bahri, 360 mürettebatıyla birlikte İngiltere'nin Liverpool kentine gönderildi.
Salgın Hastalık Gemiyi Vurdu: İlk Şehit Hasan Mehmed
17 Haziran 1856'da Liverpool'a demir atan fırkateyn, ne yazık ki dönemin denizcilerinin kaderi olan salgın hastalıklarla karşılaştı. Liverpool yerel gazetelerinin aktardığı bilgilere göre, gemideki ilk kurban 30 yaşlarındaki Hasan Mehmed oldu. Ülkesinden binlerce kilometre uzakta şehit düşen Hasan Mehmed, Liverpool Nekropolisi'nde İslami usullere göre cenaze namazı kılınarak defnedildi.
Geminin 8 Mayıs 1857'ye kadar Liverpool'da kaldığı süreçte, salgın hastalıklara 1'i subay olmak üzere toplam 28 asker daha yenik düştü. Tüm şehit askerler, Osmanlı Devleti tarafından satın alınan bir alanda Hasan Mehmed'in yanına defnedildi. Böylece Liverpool Nekropolisi'nde bir Müslüman mezarlığı ve Türk şehitliği oluştu.
Şehit Sayısı 30'a Ulaştı: İngiltere'nin En Büyük Türk Şehitliği
Daha sonraki yıllarda, makine ve silah sistemleri montajı için Liverpool'a gelen başka bir Osmanlı gemisinde yaşanan kazan dairesi patlamasında hayatını kaybeden Mehmed Ali isimli askerin de buraya gömülmesiyle, şehit sayısı 30'a ulaştı. Bu durum, İngiltere'nin en büyük Türk şehitliğinin ortaya çıkmasını sağladı. 1890'lı yıllardan itibaren ise Türk şehitliği etrafında genişleyen bir Müslüman mezarlığı oluşmaya başladı.
Oxford Araştırmacısı 170 Yıllık Sırrı Çözdü
Oxford Üniversitesi Araştırma Görevlisi Muhammed Hasanov, doktora çalışmasını yürütürken yaptığı arşiv taramasında Hasan Mehmed'in cenazesiyle ilgili habere rastladı. Bursalı akademisyen Hasanov, 2020 yılında tesadüfen bulduğu bu bilgi üzerine derinlemesine bir araştırma başlattı ve 170 yıldır unutulan şehitliği gün yüzüne çıkaran kişi oldu.
Hasanov, araştırmaları sırasında ilginç detaylara ulaştı. Mezar hırsızlığının yaygın olduğu dönemde, Osmanlı Devleti'nin şehitliğin korunması için yerel yönetimden teminat aldığını keşfetti. Bölgede Türk ve Müslüman nüfus bulunmadığı için, geminin kentten ayrılmasıyla şehitliğin unutulduğunu belirten Hasanov, 1890'larda iki önemli faktörün devreye girdiğini açıkladı.
Şehitliğin Yeniden Canlanması ve Unutuluşu
Birincisi, Liverpool'da Osmanlı Başkonsolosluğu'nun kurulmasıydı. İkincisi ise, aslen İngiliz olup İslamiyet'i seçen avukat Abdullah Quilliam'ın rolüydü. Quilliam'ın şehitlik yakınlarında bir cami kurduğunu ve Osmanlı şehitliğinden haberdar olduğunu anlatan Hasanov, "Vefat eden Müslümanları da oraya gömmeye başlıyorlar" dedi.
Bu şekilde yaklaşık 35 yıl sonra yeniden gündeme gelen mezarlık, 1898'de kapasitesi dolunca kapatıldı. Hasanov, o dönemde Osmanlı'nın Liverpool Başkonsolosu Mehmed Kamil Bey'in Sultan 2. Abdülhamid'e doğrudan mektup yazarak Liverpool'a bir Müslüman mezarlığı açma teklifinde bulunduğunu, ancak bürokratik zorluklar nedeniyle projenin rafa kaldırıldığını kaydetti.
Mehmed Kamil Bey'in başka bir yere tayin edilmesiyle tekrar unutulan şehitlik, 1914'te tüm mezarlığın "Grant Gardens" adıyla parka çevrilmesiyle yok oldu.
Günümüzde Durum ve Çalışmalar
Hasanov, şehitliği ortaya çıkarmasının ardından 2023'te konuyu Türkiye'nin Manchester Başkonsolosluğu'na iletti. Liverpool Belediyesi ile temasa geçilerek bir proje üzerinde çalışmaya başlandı. Ancak Hasanov, sürecin yaklaşık 1,5 yıldır Liverpool Belediyesi tarafından yavaş ilerlediğini öne sürdü.
Bugün elde sadece subay Mustafa Enver Bey'in mezar taşı bulunuyor. Hasanov, 1856-1857'de Osmanlı'nın Liverpool Fahri Konsolosu olarak görev yapan İzmirli levanten Pierre Mussabini'nin girişimiyle Arapça yazılı bir mezar taşı konduğunu, ancak zamanla bu yazının da silindiğini belirtti. Diğer mezarların taşlarının olmadığını vurgulayan Hasanov, mezarların taşınmadığını ve sadece zeminin düzlenmesi nedeniyle cenazelerin hala aynı yerde yattığını ifade etti.
İngiltere'deki Diğer Türk Şehitlikleri
İngiltere'de bilinen üç Türk şehitliği bulunuyor:
- Portsmouth'taki deniz şehitliğinde 26 Türk askeri
- Brookwood'taki hava şehitliğinde 14 Türk askeri
- Man Adası Türk Şehitliği'nde ise 7 Türk askeri yatıyor
Hasanov, Haziran 2026'da geminin Liverpool'a gelişinin 170. yılı olacağını hatırlatarak, şehitliğin yeniden ayağa kaldırılıp parka bir anıt yapılmasının tarihi önemine dikkat çekti. Bu unutulan mirasın gün yüzüne çıkarılması, Osmanlı tarihinin bilinmeyen bir sayfasını aydınlatıyor.
