Marmara Gölü'nün kuruması yalnızca kuraklıkla değil; yanlış su politikaları, baraj projeleri, kontrolsüz yeraltı suyu çekimi ve artan tarımsal kullanımın yarattığı insan kaynaklı baskılarla açıklanıyor. Uzmanlara göre çözüm, dışarıdan su taşımaktan önce havzada etkin su yönetiminin sağlanması ve su bütçesini bozan uygulamaların ortadan kaldırılmasından geçiyor.
İnsan Kaynaklı Müdahaleler
Su Politikaları Derneği'nin raporuna göre, Gediz Havzası'nda bulunan Marmara Gölü, DSİ tarafından seddelenerek ve başka havzalardan su derive edilerek tarımsal amaçlı işletilen bir göldür. Son yıllarda kuraklık ve daha çok insan kaynaklı müdahaleler sonucu tamamen kurumuştur. Bölgesel kuraklık, yanlış su politikaları, Gördes Barajı ve verimsiz tarımsal sulama gibi etkenlerin birleşmesi karşısında su yönetimi yetersiz kalmıştır.
Marmara Gölü havzasında tarımsal arazi kullanımı son 10 yılda 1,5 kat artmıştır. Bu durum, yeraltı suyundan yapılan aşırı çekimi artırarak gölü besleyen yeraltı akışının azalmasına neden olmuştur. Gördes Barajı'nın yapılması, gölü besleyen Akpınar kaynağını kurutmuştur. 2012'den 2026'ya kadar barajda doluluk oranı %5-%8 arasında kalmış ve çevresel su tahsisi yapılamamıştır.
Gölü beslemek için 3 ayrı kanal yapılmasına rağmen, artan kuraklık ve aşırı su kullanımı nedeniyle su iletimi sağlanamamıştır. Tarımsal sulamalar, yüzlerce su üretim kuyusu ile göl suyunun da içinde yer aldığı alüvyon akiferden yapılmaktadır. Plansız ve kontrolsüz yeraltı suyu çekimleri, göl suları ile Akpınar ve Kepekli kaynaklarının kurumasına yol açmıştır.
Marmara Gölü'nün kuruma nedeni, su bütçesi dengesinin bozulması ve Su Yönetimi'nin havzada yetersiz kalmasıdır. Su yönetimi, aşırı tarımsal çekimleri, yeraltı su seviyesinin hızlı düşüşünü önleyememiş, çevresel su tahsisini düzenli verememiş ve verimli sulama ile kuraklık yönetiminde başarısız olmuştur.
Su Aktarımı Şart
Peki ne yapılmalı? Marmara Gölü nasıl kurtulabilir? Su Politikaları Derneği'nin raporuna göre, bozulan su bütçesinin dengelenmesi için Gediz Nehri'nden göle su aktarılması önerilmektedir. Bu aktarım, tarımsal çekimlerin devamı halinde 46,5 hm³/yıl, durdurulması halinde 12,5 hm³/yıl olarak planlanmıştır. 2026 başında Bozdağ'dan yılda 25 milyon m³ suyun yönlendirileceği ve projenin 2 yılda tamamlanacağı açıklanmıştır.
Ancak yeni projelerle su taşımadan önce göl havzasında etkin bir su yönetimine ihtiyaç vardır. Marmara Gölü çevresindeki tüm tarım arazilerinde yeraltı sularından yapılan çekimler kontrol altına alınmalıdır. Nisan 2026 itibarıyla Gördes Barajı'nın %40'a ulaşan doluluk oranı su aktarımını olanaklı hale getirmiştir. Barajın yapılmasıyla kuruyan Akpınar Kaynağı'nın doğal olarak aktardığı 12 hm³/yıl su, barajdan göle bırakılmalıdır.
Marmara Gölü'nün kuruması, sadece olumsuz iklimsel koşulların değil, aynı zamanda su kullanım ve yönetim politikasının bir sonucudur. Göllerin kurumasına yönelik önlemlerde birçok kurum ve bakanlık sorumludur, ancak göl havza yönetiminin hangi kuruluş tarafından koordine edileceği belirsizdir. Türkiye'de nehir ve göl havzası yönetimi konusunda havza ölçeğinde etkin bir kurumsal yapı bulunmamaktadır.
Sonuç
Marmara Gölü ve diğer göllerin sorunlarının çözümü için havza ölçeğindeki planları radikal bir şekilde uygulayabilecek bir kurumsal yapıya ve havza yönetimi anlayışına ihtiyaç vardır.
