Sosyal Medya Algoritmaları Dijital Kumar Makinelerine Benziyor
Yeşilay Bilim Kurulu Üyesi ve İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Bölümü Dr. Öğretim Üyesi İlyas Kaya, sosyal medya platformlarının kullanıcıları ekranda tutmak için "dijital kumar makinelerine benzer" algoritmalar kullandığını açıkladı. Kaya, bu mekanizmaların özellikle çocuk ve gençleri uzun süre çevrim içi kalmaya yatkın hale getirdiğini vurguladı.
Algoritmalar Psikolojik Zaafları Hedef Alıyor
Dijital teknolojilerdeki gelişmelerle birlikte sosyal medya platformlarının etki gücü her geçen gün artıyor. Başta ABD ve Çin menşeli şirketler olmak üzere teknoloji devleri, kullanıcıların platformlarda geçirdikleri süreyi artırmak için çeşitli yöntemler geliştiriyor. Bu yöntemlerin en dikkat çekici olanı ise algoritmalarla kullanıcıları bağımlı hale getirmek.
Dr. İlyas Kaya, sosyal medya platformlarının kullanıcıları takip ederek ilgi duydukları içerikleri öğrendiğini belirterek, "Bu yolla size benzer ve daha çekici içerikleri art arda göstermeye başlar. Özellikle duygusal tepki yaratan (neşe, öfke, korku, merak, haz) içerikleri öne çıkarılır ve kişiye özel algoritmalar oluşturulur" dedi.
Kaya, algoritmaların psikolojik zaafları (merak, onay ihtiyacı, dopamin) ve ihtiyaçları kullanmak için tasarlandığını ifade ederek, "Algoritmalar size görmek, duymak isteyeceklerinizi sunan ve birçok uzman tarafından 'dijital kumar makineleri' gibi tanımlanan sistemlerdir" şeklinde konuştu.
Çocuk ve Ergenlerde Psikiyatrik Sorunlara Yol Açıyor
Aşırı sosyal medya kullanımının çocuk ve ergenlerde ciddi psikiyatrik sorunlara neden olduğunu belirten Kaya, bu sorunları şöyle sıraladı:
- Majör depresif bozukluk
- Anksiyete bozuklukları
- Uyku bozuklukları
- Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu
- Beden dismorfik bozukluk ve yeme bozuklukları
- Siber zorbalık
- Travma sonrası stres bozukluğu
Kaya, çocuk ve ergenlerin kimlik ve kişilik gelişimlerini tamamlamamış bireyler olduğunu vurgulayarak, "Özellikle sosyal medyada sürekli başkaları tarafından beğenilme ve onaylanma ihtiyacı, 'Herkes benden daha mutlu, daha başarılı' gibi yanlış algıların oluşmasına neden oluyor" dedi.
Yasaklar ve Kısıtlamalar Kaçınılmaz Hale Geliyor
16 yaşından küçüklere sosyal medya yasakları uygulanmasının gündemde olmasının doğal olduğunu belirten Kaya, online oyun, sosyal medya ve online alışveriş gibi bağımlılıkların olumsuz etkilerinin gelecekte daha fazla fark edileceğini söyledi.
Kaya, "Online oyun, alışveriş, sanal medya kullanımının yarattığı olumsuz sonuçlar ortaya çıktıkça yasaklar, kısıtlamalar ya da denetimler doğal olarak devreye girmek zorunda" ifadelerini kullandı.
Çözüm Önerileri: Dijital Okuryazarlık ve Profesyonel Destek
Bağımlılıkla mücadelede en önemli yaklaşımın hiç bağımlı olmamak olduğunu belirten Kaya, bunun küçük yaşta çocukların yoğun ekran maruziyetinin azaltılmasıyla başlayacağını söyledi. Kaya, çözüm önerilerini şöyle sıraladı:
- Sosyal medya anlık bildiri ve iletilerinin kapatılması
- Uygulama süre limitleri koymak
- Yatmadan 1 saat önce telefonu tamamen bırakmak
- Telefonu çalışma alanı ve yatak odasından uzak tutmak
- Doğal ve yavaş dopamin ödülleri sunan etkinlikleri çoğaltmak
- Profesyonel psikiyatrik destek almak
Kaya, özellikle gençlerde FOMO (Gelişmeleri Kaçırma Korkusu) nedeniyle sürekli çevrimiçi olma zorunluluğunun kronik anksiyeteye sebep olduğunu belirterek, "Çocuk ve gençler, prefrontal korteksleri tam gelişmediği için algoritmaların manipülatif etkilerine karşı yetişkinlerden çok daha savunmasızlar" dedi.
ABD'nin Los Angeles şehrinde görülen çocuklarda sosyal medya bağımlılığı davasının teknoloji dünyasında "tarihi bir hesaplaşma" olarak görüldüğünü hatırlatan Kaya, ailelerin platformların çocuklarda yeme bozuklukları, uyku sorunları ve intihar eğilimlerini artırdığı iddialarının temelsiz olmadığını sözlerine ekledi.
